Bestuurlijke structuur van Duitsland

Duitsland heeft een federale bestuursstructuur. Dat betekent dat de macht niet bij één orgaan ligt, maar dat deze is opgedeeld tussen organen in verschillende bestuurslagen. In dit artikel komen deze bestuurslagen aan bod, van nationaal naar lokaal.

Bundesregierung

De nationale regering, de ‘Bundesregierung’, is bovenaan de Duitse bestuursstructuur te vinden. De nationale regering bestaat uit de bondskanselier en de verschillende ministers en houdt zich bezig met nationale aangelegenheden, zoals belastingen, defensie, spoorwegen, luchtverkeer en het buitenlandbeleid. Daarnaast stelt de landelijke regering de richtlijnen vast die het kader vormen voor het beleid van de deelstaten.

Bundesländer

Duitsland bestaat uit zestien ‘Bundesländer’, die ieder hun eigen regering en parlement hebben. Zij mogen binnen de richtlijnen van de nationale regering autonoom wetten ontwerpen en beleid voeren. Hun beleid gaat over zaken als sociale wetgeving, onderwijs, politie en cultuur. De deelstaten worden in de nationale politiek en tegenover andere deelstaten vertegenwoordigd door Landesvertretungen. De Landesvertretungen behartigen ook de belangen van de deelstaten in de Europese politiek.

Landschaftsverbände

In Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen bevindt zich tussen de deelstaten en de ‘Regierungsbezirke’ nog een bestuurslaag van betekenis: de Landschaftsverbände. Dit zijn autonome instanties die over hun eigen wet- en regelgeving kunnen beschikken. Landschaftsverbände houden zich voornamelijk bezig met bepaalde takken van de gezondheidszorg, sociale hulpverlening, wegenbouw, wegenadministratie en culturele aangelegenheden.

Regierungsbezirke

Enkele Duitse deelstaten zijn opgedeeld in niet-autonome regeringsdistricten, de ‘Regierungsbezirke’. Het bestuur van deze Regierungsbezirke heet in Noordrijn-Westfalen ‘Bezirksregierung’, maar heeft in sommige andere deelstaten een andere naam. De Regierungsbezirke houden onder andere toezicht op de gemeenten binnen hun Bezirk en regelen bovendien de inzet en de aanstelling van ambtenaren in het desbetreffende Bezirk.

Landkreise

De meeste deelstaten bestaan uit verschillende ‘Landkreise’ (districten) en ‘kreisfreie’ steden. Landkreise zijn publiekrechtelijke lichamen met regionale autonomie en worden gevormd door verschillende samenwerkende gemeenten. Ze voeren taken uit die voor gemeenten te groot zijn. Kreisfreie steden zijn steden die niet bij een Landkreis horen en de bevoegdheden van een Landkreis en een stad tegelijkertijd hebben.

Gemeinden

De Landkreise bestaan tot slot uit verschillende ‘Gemeinden’, gemeenten, die meestal uit een grote stad met het voorstedelijk gebied en eventueel omliggende dorpen bestaan. De gemeenten zijn verantwoordelijk voor alle taken en wet- en regelgeving op lokaal niveau. Gemeenten kunnen bijvoorbeeld gemeentelijke belastingen heffen en gemeentelijke verordeningen opstellen. Ze zijn bij hun werkzaamheden onderworpen aan de wetten en richtlijnen van hogere overheden.

Landkreise

‘Landkreise’ (districten) zijn publiekrechtelijke lichamen met regionale autonomie, die bestaan uit samenwerkende gemeenten. Er zijn 294 Landkreise in Duitsland, waarvan de kleinste Landkreise ca. 50.000 inwoners tellen en de grootste meerdere honderdduizenden. In Noordrijn-Westfalen worden ze ‘Kreise’ genoemd. Er bestaan ook ‘kreisfreie’ steden: steden die niet bij een Landkreis horen en de bevoegdheden van een Landkreis en een stad tegelijkertijd hebben. In Noordrijn-Westfalen zijn dat bijvoorbeeld Münster, Aken, Duisburg, Wuppertal en Mönchengladbach.

Taken

Sommige taken zijn te groot voor een gemeente, maar te klein voor een Bezirk of een deelstaat – daarvoor zijn er de Landkreise. De taken van een Landkreis worden deels door de staat opgelegd en mogen deels door de Landkreis zelf bepaald worden. Het takenpakket is afhankelijk van de grootte van de Landkreis. Thema’s waar Landkreise zich mee bezighouden zijn o.a. afvalverwerking, milieubescherming, natuurparken, hulpdiensten, sociale wetgeving, culturele instellingen, wegen en verkeer en arbeidsmarktbeleid. 

Kreistag

Elke Landkreis heeft een bestuur: de ‘Kreistag’ (districtsbestuur). De leden hiervan worden gekozen door de inwoners van de Landkreis. De ambtstermijn bedraagt vier tot zes jaar; in de meeste Landkreise duurt hij vijf jaar. De grootte van de Kreistag is afhankelijk van de grootte van de Landkreis. De Kreistag houdt zich bezig met de regels en richtlijnen voor de bestuurlijke taken en de begroting. Daarnaast bepaalt de Kreistag hoe hoog de bijdragen van de gemeenten voor de Landkreis moeten zijn. De Landkreis wordt gefinancierd door belastingen die burgers aan hun gemeente betalen.

Landrat

De besluiten van de Landkreis worden uitgevoerd door de ‘Landrat’ (landraad), de hoogste ambtenaar binnen de Landkreis. Daarnaast verricht de Landrat routinewerkzaamheden van de Landkreis, begeleidt hij de Landkreis en vertegenwoordigt hij de Landkreis intern en extern. De exacte taken van de Landrat verschillen echter per deelstaat. In bijna alle deelstaten wordt de Landrat door de inwoners van de Landkreis gekozen. Alleen in Baden-Württemberg en Sleeswijk-Holstein bepaalt de Kreistag wie de Landrat zal zijn. In veel deelstaten wordt met ‘Landrat’ ook de ‘Kreisverwaltung’ (districtsraad) aangeduid, die door de Landrat aangestuurd wordt.

Kreisausschuss

De ‘Kreisauschuss’ (districtscommissie) is één van de verplichte commissies binnen een Landkreis. Deze commissie wordt begeleid door de Landrat en bestaat uit leden van de Kreistag. De Kreisausschuss houdt zich voornamelijk bezig met voorbereidend werk voor de besluiten van de Kreistag.

Commissies

Naast de Kreisauschuss zijn er andere verplichte commissies, bijvoorbeeld voor de verkiezingen en voor het controleren van de financiën. Een Landkreis kan er tevens voor kiezen om vrijwillige commissies aan te stellen, die zich bezighouden met de inhoudelijke taken binnen één vakgebied. Niet alleen leden van de Kreistag, maar ook burgers met vakkennis kunnen aan de vrijwillige commissies deelnemen.